काठमाडौं । अमेरिका, इजरायल र इरानको युद्धका कारण विश्व बजारमा अत्याधिक मूल्यबृद्धि सुरु भएको छ । विशेष गरेर कच्चा चेतको मूल्य ४० प्रतिशतसम्म बढेको छ । मूल्य वृद्धिले उर्जा संकटलाई पनि तिव्र बनाइरहेको छ। विशेषगरी, धेरै देशहरूमा इन्धनको मूल्य बढ्दा खर्च बढीने, उत्पादन महँगो हुने, र आर्थिक रूपमा महँगो हुने जोखिम बढेको छ। मूल्य वृद्धिलाई रोक्न वा नियन्त्रण गर्न सरकारहरूले ब्यापक रूपमा नीतिगत हस्तक्षेप, जस्तै उर्जा भण्डारण प्रयोग, वा नयाँ आपूर्ति स्रोतहरू विकास गरेर अघि बढ्न सक्छन्।
हाल पेट्रोलियम आयातमा बाधा झेलिरहेका देशहरूमा नेपाल, बंगलादेश, जापान, दक्षिण कोरिया, अस्ट्रेलिया, र इन्डोनेशिया सामेल छन्। नेपालमा विदेशी मुद्रा दबाब बढेको छ, बंगलादेशमा इन्धनको रेशनिङको सम्भावना छ, जापान र दक्षिण कोरिया दुवै बढी ऊर्जा आयातमा निर्भर छन्, र अस्ट्रेलिया तथा इन्डोनेशियामा पनि आपूर्तिमा अवरोध परेको छ । खासगरी होर्मुझ स्ट्रेटमा तनावका कारण इरानले अमेरिकी डलरको प्रयोग कम गरेर चीनको युआनलाई जोड दिन थालेको संकेत देखिन्छ ।
तर पूर्ण रूपमा डलरलाई हटाएको भने होइन। मार्च मा, इरानले होर्मुझ स्ट्रेटबाट तेल कारोबार युआनमा गर्न सुरु गर्ने संकेत दियो, र चीनले पनि आफ्ना मुद्रा प्रणालीमा अमेरिकी डलरको प्रभाव घटाएको छ, तर यो मात्र पहिलो चरणको कदम हो, अझै पूर्ण रूपमा लागू भएको छैन अहिले केही महत्वपूर्ण तेल आयात निर्यात नाकाहरूमा बाधा देखा परेको छ। होर्मुझ स्ट्रेटमा इरान अमेरिका, इजरायल द्वन्द्वका कारण २० प्रतिशत दैनिक तेल यातायात रोकिएको छ, यस्तै बेलारुस युक्रेन स्लोभाकिया हुँदै जाने ड्रुजबा पाइपलाइनमा पनि एक ड्रोन हमलाले बाधा पुर्याएको थियो, जसले स्लोभाकियामा ऊर्जा संकट ल्यायो। त्यस्तै, भेनेजुएलाको तेल निर्यातमा ७० प्रतिशतले घटेको छ ।
दुईटा मुख्य तेल नाका अहिले सबैभन्दा ठूलो असरमा छन् । होर्मुझ स्ट्रेट, हाँ दैनिक करिब २० मिलियन बरेल तेल बग्दछ, र मलक्का स्ट्रेट, जहाँ दैनिक २२.५ मिलियन बरेल तेल बग्दछ। यी दुई मार्गले विश्व तेल व्यापारको ठूलो अंश ओगट्छन्, र हालैको मध्यपूर्व द्वन्द्वका कारण होर्मुझमा लगभग २० प्रतिशत तेल यातायात प्रभावित भएको छ।
होर्मुझ स्ट्रेट र मलक्का स्ट्रेट दुबै समुद्री नाका हुन्, र यी विश्वकै सबभन्दा व्यस्त तेल मार्गहरूमा पर्छन्। होर्मुझ स्ट्रेटको इतिहास धेरै पुरानो हो, लगभग १९७० दशकदेखि यो मुख्य तेल नाकाको रूपमा विकास भएको हो। यसले ईरान, इराक, साउदी अरब जस्ता तेल उत्पादक देशहरूलाई विश्व बजारमा जोड्छ। मलक्का स्ट्रेट पनि एक ऐतिहासिक व्यापार मार्ग हो, जुन मुख्य रूपमा दक्षिण चीन सागर र हिन्द महासागरलाई आपसमा जोड्छ।
हर्मुज जलयोजकबाट हुने तेल कारोबारमा युआनको प्रयोग विस्तार हुँदै गयो भने यसले पेट्रोडलर प्रणालीलाई कमजोर बनाउन सक्छ। दशकौँदेखि कायम रहेको तेलको मूल्य निर्धारण र भुक्तानी डलरमा हुने संरचनाले अमेरिकी मुद्राको विश्वव्यापी माग सुनिश्चित गर्दै आएको थियो। तर ऊर्जा व्यापारमा अन्य मुद्राहरूको प्रवेशले यो माग घटाउन सक्छ, जसले दीर्घकालीन रूपमा अमेरिकी आर्थिक प्रभावमा असर पार्ने सम्भावना रहन्छ।
यसका साथै, चीन, रुस र अन्य BRICS राष्ट्रहरूबीच बढ्दो सहकार्यले पनि वैकल्पिक आर्थिक ध्रुवको निर्माणलाई बल पुर्याइरहेको छ। यस्ता देशहरूका लागि डलर बाहिरको व्यापार प्रणाली केवल आर्थिक विकल्प मात्र नभई भूराजनीतिक स्वतन्त्रताको माध्यम पनि हो। यद्यपि, अमेरिकी डलर अझै पनि विश्वको सबैभन्दा प्रभावशाली, स्थिर र तरल मुद्रा हो।
अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार, केन्द्रीय बैंकहरूको सञ्चिति, र वित्तीय बजारहरूमा डलरको प्रभुत्व अझै कायम छ। युआन अझै पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र रूपान्तरणयोग्य नभएको र चीनको वित्तीय प्रणालीमा कडा नियन्त्रण रहेको कारण यसले छोटो समयमै डलरलाई प्रतिस्थापन गर्ने सम्भावना सीमित देखिन्छ। त्यसैले वर्तमान अवस्थालाई डलरको अन्त्यको रूपमा होइन, यसको एकछत्र प्रभुत्वमाथिको क्रमिक चुनौतीको रूपमा बुझ्नुपर्ने देखिन्छ।
चीन र इरानबीचको सहकार्यले विश्व अर्थतन्त्रमा नयाँ शक्ति सन्तुलनको संकेत दिएको छ। ऊर्जा व्यापारमा बहुमुद्रा प्रणालीको सम्भावना बढ्दै जाँदा अन्तर्राष्ट्रिय आर्थिक संरचना पनि परिवर्तनतर्फ उन्मुख भएको देखिन्छ। आगामी वर्षहरूमा यो प्रवृत्ति कति तीव्र रूपमा अघि बढ्छ भन्ने कुराले विश्व आर्थिक व्यवस्थाको भविष्य निर्धारण गर्नेछ।
यो खबर पढेर तपाईलाई कस्तो महसुस भयो ?
